thuốc lá thế hệ mới

Lực lượng Quản lý thị trường Thái Nguyên đã đồng loạt kiểm tra các điểm kinh doanh thuốc lá thế hệ mới trên địa bàn.

Cùng với nhiều loại thuốc lá truyền thống, hiện thị trường Việt Nam đã xuất hiện nhiều mặt hàng thuốc lá thế hệ mới (TLTHM) tuy nhiên khung khổ pháp lý vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Do đó cần sớm hoàn thiện chính sách nhằm tạo thuận lợi cho công tác quản lý, bảo đảm quyền và lợi ích của các bên.

Do chưa có khung pháp lý rõ ràng và cộng thêm việc hiểu chưa đúng về thuốc lá thế hệ mới đã dẫn tới thực trạng buôn lậu thuốc lá thế hệ mới tràn lan trên thị trường, gây thiệt hại không nhỏ cho cả ngân sách lẫn người tiêu dùng.

Mọi sản phẩm thuốc lá đều gây hại, vì vậy, các tổ chức y tế kêu gọi những đối tượng không hút thuốc cần tránh xa mọi sản phẩm thuốc lá. Tuy vậy, khái niệm “thuốc lá” hiện nay đã thay đổi vì có sự khác nhau giữa các sản phẩm thuốc lá. Trong đó các sản phẩm thuốc lá không khói (thuốc lá thế hệ mới) được khoa học nhìn nhận là ít tác hại hơn so với thuốc lá điếu.

Thế giới dự kiến sẽ vẫn có hơn 70% người tiếp tục hút thuốc lá điếu vào năm 2025. Đây là kết quả dựa trên báo cáo mới nhất từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Số liệu dự báo cho thấy, nếu các nước thực hiện đúng và đủ tất cả các hướng dẫn từ WHO, thì đến năm 2025 tỷ lệ giảm số người hút thuốc lá cũng chỉ có thể đạt 23% thay vì 30% như đã đề ra.

Từ năm 2017, Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Công Thương xây dựng chính sách quản lý các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới gồm thuốc lá làm nóng (thuốc lá nung nóng), thuốc lá điện tử. Hơn 4 năm qua, quá trình xây dựng dự thảo chính sách đã được các bộ ngành dốc toàn lực triển khai và báo cáo lên Chính phủ. Việc sớm ban hành luật kiểm soát, quản lý đối với những sản phẩm này để dựa trên đó giải quyết các vấn đề ách tắc hiện nay, nổi bật là tình trạng buôn lậu của sản phẩm gây ra nhiều hệ lụy lên sức khỏe, đời sống là điều không chỉ xã hội mà các bộ ngành đều đang trông chờ.

Việc tuyên truyền tác hại của thuốc lá, vận động cai bỏ thuốc lá vẫn đang được thực hiện đồng bộ và tích cực tại những quốc gia có tỷ lệ hút thuốc lá cao. Tuy nhiên, những năm gần đây, trước sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá không khói (thuốc lá thế hệ mới), việc tuyên truyền phòng chống thuốc lá đã và đang được thực hiện theo đường lối cực đoan với những định kiến thay vì dựa trên khoa học.

Khi cấp phép kinh doanh các sản phẩm thuốc lá làm nóng, các quốc gia như Mỹ, Anh, Nhật, Đức… đều có giải pháp kiểm soát nhằm hạn chế khả năng tiếp cận của giới trẻ. Trái với những quan ngại, dữ liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ giới trẻ sử dụng các sản phẩm thuốc lá làm nóng dù vẫn có nhưng thấp hơn rất nhiều so với thuốc lá điếu hoặc đều là những đối tượng đã từng sử dụng thuốc lá trước đó. Việc áp dụng phương thức kiểm soát hiệu quả đã góp phần quan trọng vào việc ngăn giới trẻ tiếp cận các sản phẩm này.

Thuốc lá điếu đã cướp đi hàng triệu sinh mạng trên khắp thế giới và mang lại nhiều gánh nặng xã hội cho các quốc gia và đã đến lúc người hút thuốc cần có một sự lựa chọn tốt hơn trong tiến trình giảm thiểu tác hại thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Dù đã dùng nhiều biện pháp nhằm giảm nhu cầu tiêu thụ thuốc lá như tăng thuế, tuyên truyền, cảnh báo, áp dụng các biện pháp chế tài… nhưng báo cáo gần nhất cho thấy mục tiêu giảm 30% tỷ lệ người hút thuốc lá vào năm 2025 do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đặt ra vẫn không thể đạt được như kỳ vọng. Đến nay, đã có nhiều số liệu tổng kết từ các quốc gia cho thấy có sự chênh lệch rõ nét về tính hiệu quả giữa các quốc gia thực hành theo hướng dẫn của WHO và các nước quyết định chính sách kiểm soát thuốc lá của quốc gia dựa trên cơ sở thực tiễn và khoa học.

Hiện nay, đã có 64 nước trên toàn cầu thương mại hóa thuốc lá làm nóng, trong đó có hơn 2/3 quốc gia nằm trong Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá (Framework Convention on Tobacco Control – FCTC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Điều này cho thấy, một phần đáng kể các nước tham gia FCTC đã thay đổi chiến lược nhằm đẩy nhanh tiến độ giảm tác hại do thuốc lá điếu gây ra, mặc dù WHO hiện chưa hoàn toàn nhìn nhận về sự phù hợp các sản phẩm thuốc lá không khói đối với sức khỏe cộng đồng.

“Nếu chấp nhận giải pháp giảm thiểu tác hại thuốc lá, đến năm 2030 sẽ tạo ra những khác biệt lớn giúp giảm thiểu gánh nặng bệnh tật” - Giáo sư danh dự Robert Beaglehole của trường Đại học Auckland, New Zealand và là cựu Giám đốc Bộ phận Bệnh Mạn tính và Khuyến cáo về Sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã dự đoán.

Việc lựa chọn được loại hình sản phẩm có khả năng giảm thiểu mức độ phơi nhiễm của cơ thể người với các chất hóa học gây hại hoặc tiềm năng gây hại từ khói thuốc sẽ đặt kỳ vọng mang đến bầu không khí trong lành cho cộng đồng và cứu sống hàng triệu người. Đó là nguyện vọng của mỗi người dân và mỗi chính phủ vì một mục tiêu “giảm thiểu tác hại khói thuốc lá”.

Sau khi Cục Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm (FDA, Hoa Kỳ) cho phép thuốc lá nung nóng được tiếp thị như một “sản phẩm giảm thiểu tác hại”, cùng với việc đã có 63 quốc gia đang cho lưu hành sản phẩm này, nhiều chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực y tế tại Việt Nam đã có những đánh giá về những cơ sở khoa học xung quanh sản phẩm này.

Trong một thông cáo đăng tải vào tháng 07/2020, cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) thông báo cho phép sản phẩm thuốc lá làm nóng (chỉ những sản phẩm đệ trình lên FDA) được phép thương mại và công bố thông tin Sản phẩm thuốc lá giảm thiểu phơi nhiễm với các chất gây hại lên cơ thể so với thuốc lá điếu.

Dù hoàn toàn không được phép mua bán nhưng thuốc lá điện tử (thuốc lá thế hệ mới) đã hiện diện trên thị trường gần 4 năm nay theo đường xách tay và buôn lậu. Chính vì thế, đã có nhiều hội thảo, ý kiến của các cơ quan quản lý với nhiều luận điểm đa chiều về việc cần sớm có chính sách quản lý các sản phẩm này. Vậy thực trạng thuốc lá điện tử ở Việt Nam như thế nào và các nước quản lý ra sao?

Buôn lậu thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng (thuốc lá nung nóng), hay còn được gọi chung là “thuốc lá thế hệ mới” - hiện đang “nóng” vì lợi nhuận hấp dẫn và thậm chí hấp dẫn hơn cả buôn lậu thuốc lá điếu.

Tỷ lệ hút thuốc lá điện tử trong thanh thiếu niên từ 1,1% năm 2015 tăng lên đến 2,6% trong năm 2019. Thuốc lá điện tử lậu đã và đang xâm nhập vào học đường trong nhiều hình tướng, bất chấp những nỗ lực ngăn giới trẻ tiếp xúc sớm với khói thuốc và nicotin. Phải chăng đây là hệ quả của tình trạng buôn lậu sản phẩm thuốc lá thế hệ mới?

Thời gian gần đây, thuốc lá điện tử, thuốc lá nóng xuất hiện khá nhiều trên các kênh khác nhau, chủ yếu nhập lậu và kinh doanh bất hợp pháp. Tuy nhiên, hiện nay chưa có văn bản quy phạm pháp luật nào liên quan đến việc xử lý sản phẩm này, khiến các cơ quan chức năng gặp khá nhiều lúng túng, chủ yếu chỉ gộp chung vào loại hàng hóa do nước ngoài sản xuất, không có hóa đơn chứng minh nguồn gốc xuất xứ.

Mặc dù pháp luật hiện hành chưa cho phép kinh doanh thương mại nhưng thuốc lá thế mới đang được bày bán và sử dụng khá phổ biến tại Việt Nam. Sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vì sao “mê hoặc” nhiều người tham gia buôn bán và sử dụng ngày càng nhiều như vậy.

Trước những tác hại và thiệt hại từ thuốc lá, trong những năm gần đây, cùng với sự ra đời của Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá vào năm 2012, công tác tuyên truyền đã được các cơ quan chức năng, cơ quan truyền thông hết sức coi trọng, đặc biệt là nâng cao nhận thức của mỗi người.

Trong những năm qua, công tác truyền thông về phòng chống tác hại thuốc lá đã được các ban ngành và báo chí thực hiện nhưng kết quả đạt được chưa cao. Để công tác truyền thông về tác hại của thuốc lá, rất cần những bài báo truyền tải thông tin, hình ảnh sống động về người thật việc thật đủ sức lay động cộng đồng nhằm giảm bớt thiệt hại vì thuốc lá.

Theo các chuyên gia, những chỉ trích thành quả khoa học, nếu cảm tính chứ không dựa trên các sở cứ khoa học và vô tình tạo nên làn sóng đủ mạnh, có thể làm trì trệ cả một quá trình phát triển xã hội.

Ủy bansoạn thảoDự luật của Hội đồng Legco Hồng Kông vừa thông báo chấm dứt Dự luật cấm các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, gồm: thuốc lá điện tử, thuốc lá làm nóng (HTP) và các hệ thống cung cấp nicotin điện tử khác.    

Từng gắn liền với hình ảnh “công ty thuốc lá khổng lồ”, Tập đoàn Philip Morrris International (PMI) đã khiến công chúng ngạc nhiên khi “bẻ lái” ngoạn mục với các sản phẩm không khói. Quan tâm đến sức khoẻ cộng đồng là chiến lược mới của PMI hay đó chỉ là sự chuyển đổi về mặt hình thức? Cùng trò chuyện với bà Marian Salzman, Phó Tổng Giám đốc Cấp cao, phụ trách Truyền thông toàn cầu của tập đoàn này.    

Hiện nay, các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới không rõ nguồn gốc xuất xứ đang được mua bán tràn lan trên khắp các trang mạng xã hội. Thực trạng này vừa gây thiệt hại cho ngân sách Nhà nước, vừa gây ảnh hưởng sức khoẻ của người tiêu dùng.    

Nhà nước đang nỗ lực giảm nguy cơ và tác hại của thuốc lá với cộng đồng, song, nếu không xây dựng quy định riêng cho những dòng thuốc lá mới (thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng) mà “cào bằng” các sản phẩm này với thuốc lá điếu truyền thống có thể sẽ mâu thuẫn với chính mục tiêu đề ra.

Nhu cầu sử dụng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới (bao gồm thuốc lá điện tử, thuốc lá hun nóng) tại Việt Nam ngày càng phổ biến, thế nhưng hiện vẫn chưa có tiêu chuẩn, quy chuẩn kĩ thuật nào để quản lý cũng như cho phép nhập khẩu chính ngạch sản phẩm này.