Khởi nghiệp nông nghiệp: Vốn chưa phải câu hỏi đầu tiên

Bắt đầu từ 2 ha bưởi

Khi nhận danh sách 30 nhà nông trẻ được trao Giải thưởng Lương Định Của lần thứ XXI năm 2026, diễn ra ngày 19/9 tại Đắk Lắk, do Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tổ chức với sự đồng hành của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) và Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), một con số trong thành tích của anh Hồ Hoàng Kha, Giám đốc Hợp tác xã Bưởi da xanh Sông Xoài (TP. Hồ Chí Minh), khiến tôi chú ý: mô hình sản xuất bưởi da xanh đạt doanh thu khoảng 100 tỷ đồng/năm, lợi nhuận 70 tỷ đồng/năm và tạo việc làm cho hơn 10.000 lao động.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Kha cho biết con đường đến với nông nghiệp bắt đầu khá bất ngờ. Sau khi học xong lớp 12, một biến cố gia đình khiến anh trở về tiếp quản 2 ha bưởi. Không có nhiều kinh nghiệm kỹ thuật, Kha bắt đầu học từ chính mảnh vườn của gia đình.

Gia đình anh có gốc miền Tây, từng trồng cà phê, hồ tiêu. Khi những cây trồng này ngày càng khó chăm sóc, đầu ra thiếu ổn định, gia đình chuyển sang bưởi da xanh. Khoảng năm 2008, vườn bắt đầu cho thu hoạch. Khi tiếp quản, Kha nhận ra cách làm cũ khó tạo ra khác biệt. “Trước đây, gia đình có gì thì bán nấy, không quá quan tâm đến mẫu mã, chất lượng ruột hay vấn đề an toàn. Tôi nghĩ khác. Muốn làm nông nghiệp thì phải đáp ứng nhu cầu của thị trường, phải bán những gì thị trường cần chứ không chỉ bán những gì mình có”, Kha chia sẻ.

Anh xin gia đình cho hai năm thử nghiệm. Nếu doanh thu bằng hoặc cao hơn cách làm cũ, anh sẽ được giao phụ trách kỹ thuật. Kha đưa hệ thống tưới, bộ châm phân tự động vào sản xuất, thay đổi cách sử dụng phân bón. Việc phun thuốc chuyển từ định kỳ sang theo dõi thực tế của vườn, xác định sâu, rầy, dịch hại trước khi xử lý. Nhật ký sản xuất được ghi hằng ngày. Những thay đổi này giúp năng suất bưởi từ khoảng 20 tấn/ha tăng lên 40-50 tấn/ha. Khoảng năm 2012-2013, doanh thu có thời điểm vượt 2 tỷ đồng/ha.

Từ hiệu quả của mô hình, người dân trong vùng bắt đầu quan tâm đến cây bưởi. Khi hợp tác xã được thành lập, Kha tham gia điều hành, phụ trách kỹ thuật và vùng trồng. Đến năm 2025, anh được xã viên bầu làm Giám đốc Hợp tác xã Bưởi da xanh Sông Xoài. Từ 2 ha ban đầu, hiện Kha quản lý khoảng 32 ha, gồm diện tích tự đầu tư và liên kết với người dân. Nhưng theo anh, diện tích chỉ là một phần của câu chuyện. “Nếu đã xác định làm nông nghiệp thì có hai điều phải nắm được. Thứ nhất là nắm bắt đúng nhịp và yêu cầu của thị trường. Thứ hai là phải nhìn nhận mình là một mắt xích, một chủ thể của mảnh vườn hoặc mô hình mình đang làm, chứ không phải là một công nhân trên chính mảnh đất của mình”, Kha nói.

Theo Kha, từ giống, vật tư, quy trình sản xuất, nhân công, chi phí đến tiêu thụ đều phải được tính toán. Người nông dân không thể chỉ chăm cây, đến vụ thu hoạch mới tìm người mua. “Không thể chỉ đi ra vườn, xịt thuốc, chăm cây rồi coi như đã làm xong công việc. Mình không chỉ sản xuất nông nghiệp mà phải quản trị và kinh doanh nông nghiệp”, anh nhấn mạnh.

Khoảng năm 2018-2019, khi diện tích bưởi tăng nhanh nhưng thị trường chưa mở rộng tương ứng, Kha không chọn cách tiếp tục tăng sản lượng. Hợp tác xã chuyển trọng tâm sang chất lượng, an toàn thực phẩm, quy trình sản xuất và những kênh phân phối có yêu cầu cao hơn. “Chúng tôi luôn muốn ở thế chủ động thay vì chờ thị trường yêu cầu rồi mới điều chỉnh”, Kha nói.

Không chỉ bán quả bưởi

Tư duy thị trường thể hiện rõ hơn khi Hợp tác xã Bưởi da xanh Sông Xoài hướng tới xuất khẩu. Theo Kha, mỗi thị trường có yêu cầu riêng. Muốn đưa bưởi sang Mỹ, Trung Quốc hay các thị trường khác phải tìm hiểu trước về tiêu chuẩn, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và quy trình xử lý. Mới đây, thông tin về một trường hợp bưởi xuất khẩu sang Australia bị kiểm soát liên quan đến sâu, rầy khiến Kha nhìn lại toàn bộ chuỗi, từ nhà vườn đến cơ sở sơ chế. Theo anh, làm hàng xuất khẩu không chỉ là tạo ra một quả bưởi đạt yêu cầu mà phải kiểm soát được cả quá trình. “Đặc biệt, tôi rất tâm đắc với quan điểm: sản phẩm phải nói lên lời nói của mình”, Kha chia sẻ.

Người sản xuất có thể giới thiệu nhiều về sản phẩm, nhưng lời nói không thể thay thế bằng chứng. Khi khách hàng hỏi sản phẩm đạt tiêu chuẩn gì, quy trình sản xuất ra sao, có truy xuất nguồn gốc hay không, người bán phải có hồ sơ, dữ liệu và quy trình cụ thể. “Cuối cùng, sản phẩm mới là thứ nói lên lời nói của mình. Chỉ khi có được niềm tin của khách hàng thì mình mới có thể thành công”, Kha nói.

Từ yêu cầu của thị trường, hợp tác xã cũng tính đến việc tạo thêm giá trị từ những quả bưởi không phù hợp để bán tươi. Với vùng bưởi hiện có, trong quá trình phân loại, không ít quả có chất lượng bên trong nhưng không đáp ứng yêu cầu về hình thức để xuất khẩu. “Chúng tôi nghĩ tại sao không đưa những quả đó vào chế biến để tạo ra sản phẩm mới”, Kha nói.

Vỏ bưởi có thể chiết xuất tinh dầu; phần phù hợp có thể làm bưởi sấy dẻo, những quả có ruột ngon nhưng hình thức không đạt yêu cầu xuất khẩu có thể chế biến thành bưởi lên men;… “Trước đây, tôi chỉ bán một quả bưởi. Còn hôm nay, tôi muốn bán cả câu chuyện về bưởi da xanh Sông Xoài”, Kha nói.

Năm 2024, hợp tác xã thử nghiệm xuất khẩu trực tiếp sang Mỹ. Chuyến hàng thành công nhưng cho thấy một thực tế đó là có sản phẩm để xuất khẩu khác với có đủ năng lực tổ chức xuất khẩu. Để đưa hàng sang Mỹ, hợp tác xã phải liên kết nhiều đơn vị từ vận chuyển, đối tác tiếp nhận đến tiêu thụ. Qua nhiều khâu, chi phí tăng cao, lợi nhuận cuối cùng thấp, gần như hòa vốn. Từ bài học này, hợp tác xã xác định muốn xuất khẩu trực tiếp phải xây dựng năng lực về khoa học - công nghệ, kinh doanh, đối ngoại, quản lý chất lượng và vận hành nhà xưởng. Sau khi được giao nhiệm vụ Giám đốc năm 2025, Kha bắt đầu xây dựng đội ngũ. Bốn người trẻ được đưa về cùng nghiên cứu máy móc, công nghệ và những điều kiện cần thiết cho xuất khẩu. Mục tiêu là từng bước đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế dưới tên của hợp tác xã.

Khởi nghiệp phải đi cùng năng lực

Câu chuyện của Hồ Hoàng Kha cũng đặt ra một vấn đề rộng hơn với thanh niên khi lựa chọn khởi nghiệp trong nông nghiệp: làm thế nào để một ý tưởng có thể trở thành một mô hình đủ sức đi đường dài? Tại lễ trao Giải thưởng Lương Định Của lần thứ XXI, anh Nguyễn Kim Quy, Bí thư Trung ương Đoàn, Chủ tịch Trung ương Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, cho rằng thanh niên nông thôn cần thay đổi tư duy, chuyển từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, chú trọng nâng cao giá trị gia tăng và xây dựng thương hiệu nông sản.

"Yêu cầu đối với nông nghiệp ngày càng cao, từ chuyển đổi xanh, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc đến đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế. Thanh niên có lợi thế về công nghệ và khả năng tiếp cận cái mới, có thể tham gia tổ chức sản xuất, ứng dụng công nghệ, phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng các chuỗi giá trị", anh Nguyễn Kim Quy chia sẻ.

Nhắc lại câu nói từng nghe và chỉ thực sự thấm sau nhiều năm làm nông nghiệp: “cái gì khó làm thì mới tạo ra giá trị và có dư địa lợi nhuận”, Kha cho rằng khởi nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu bằng một dự án lớn. Có thể bắt đầu từ một mảnh vườn, một sản phẩm hay một nhu cầu cụ thể của thị trường. Nhưng để đi được lâu dài, người trẻ phải học, phải làm, phải thử và quan trọng nhất là hiểu mình đang tạo ra giá trị gì. “Không nhất thiết phải chờ có một nguồn vốn thật lớn mới khởi nghiệp. Mình có thể bắt đầu từ những câu chuyện rất đơn giản, nhưng phải hiểu thị trường và biết mình đang tạo ra giá trị gì”, Kha nói.

“Giải thưởng Lương Định Của là sự ghi nhận cho hành trình từ làm nông nghiệp đến làm kinh tế nông nghiệp. Điều đáng nói nằm ở câu chuyện phía sau giải thưởng. Muốn sống được bằng nông nghiệp, người nông dân phải biết tổ chức sản xuất, nắm bắt thị trường và tạo giá trị cho sản phẩm”, Hồ Hoàng Kha chia sẻ.