mùa xuân

“Về hội vật cầu mùa xuân Thuý Lĩnh” là nhan đề bài Podcast ngày hôm nay của tác giả - nhà báo Vũ Thị Tuyết Nhung, nguyên Trưởng ban Văn hoá - Xã hội, Đài PT-TH Hà Nội. Bài viết được in trong cuốn sách “Hà Nội mến thương” của tác giả. Kính mời quý vị cùng lắng nghe.

Bài viết:

Màn bái Thánh của hội vật cầu Thúy Lĩnh do lớp cầu thủ thiếu niên thi đấu tranh tài cướp trái bòng vô cùng hào hứng, sôi động và mang khí thế tranh đua quyết liệt ngay từ phút ban đầu. Những hồi trống cầm nhịp rầm rộ khiến cả một không gian rộng lớn bên bên sân đình tràn ngập niềm hứng khởi mở màn ngày hội tươi vui. Trái bòng vàng rực rỡ bay lượn trên bầu trời ban mai lấp lánh ánh bình minh tạo một hình ảnh thật thơ mộng, bay bổng và quyến rũ lòng người.

Sớm đầu xuân trong sáng, cảnh vật thơ thới, tiếng trống hội rộn rã thôi thúc bước chân người. Lá cờ đại ngũ sắc trước khuôn viên đình làng bay cao trong gió như vượt lên triền đê con sông Hồng, in bóng trên những cánh bãi dâu ngô xanh biếc sắc xuân. Nhóm phóng viên lần đầu tiên đến tham dự hội làng Thúy Ái trong năm đầu tiên làng phục dựng hội làng sau nhiều năm đứt quãng vì chiến tranh và đói nghèo nên thật dễ hòa chung vào niềm vui nao nức của bà con dân làng cũng như con dân Thúy Lĩnh khắp từ trong ngoài nước đổ về.

Thuý Ái là một thôn làng thuộc địa phận xã Lĩnh Nam,huyện Thanh Trì sau đổi là làng Thuý Lĩnh phường Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai. Nằm bên ngoài con đê sông Hồng, tự xa xưa, người dân Thúy Lĩnh sinh sống chủ yếu bằng nghề trồng dâu nuôi tằm và dệt vải lụa. Tên gọi Thúy Lĩnh có nghĩa là một tấm lụa biếc nói lên niềm tự hào về nghề truyền thống lâu đời của miền quê bên sông Hồng.

Hội vật cầu xuân Thuý Lĩnh

Thời kỳ sau ngày tiếp quản Thủ đô 1954, Thuý Lĩnh đã trở thành một vùng trồng rau chuyên canh của Hà Nội cho đến tận giờ đây.

Những năm cuối thế k XX đầu thế kỷ XXl, từ một một làng quê nghèo nàn, Thuý Lĩnh đã và đang trên đà đô thị hóa nhanh chóng. Nhà cửa mọc lên san sát, đường xá mở mang rộng rãi, khang trang.

Tuy nhiên, cho đến tận giờ đây, Thuý Lĩnh vẫn giữ riêng cho thôn làng một cụm di tích văn hóa lịch sử cổ kính mang dấu ấn của những thời kỳ hình thành và phát triển làng xã dưới chế độ phong kiến. Đó là ngôi chùa Thuý Lĩnh mang tên chữ là chùa Diên Khánh. Chùa có lịch sử tạo dựng từ những năm cuối triều nhà Lê đầu triều nhà Nguyễn. Những khóm hoa và cây cảnh cổ thụ trong sân chùa đã in dấu thời gian trải hàng trăm năm có lẻ tỏa bóng trên mái đình cổ kính.

Đình làng Thuý Lĩnh có lịch sử lâu đời hơn, tương truyền là từ thời Lý. Hoặc là đình được xây dựng bởi những người dân đầu tiên ra khai hoang lập làng đã đem theo tập tục phụng thờ đức thánh Linh Lang Đại vương, tức hoàng tử Lý Hoằng Chân đời nhà Lý, là vị thần trấn Tây thành Thăng Long. Truyền thuyết dân gian kể lại rằng, khi Linh Lang đại vương thắng trận, dẹp yên giặc Tống phương Bắc, đã tung lá cờ chiến thắng lên trời cao. Ở vùng đồng bằng Bắc bộ, có tới 269 nơi trông thấy bóng cờ bay ngang qua và đều lập đình đền thờ Đức Ngài làm thành hoàng làng, người bảo trợ cho sự thịnh vượng bình yên cho dân thôn. Thuý Lĩnh chính là một trong 269 làng quê đó.

Hàng năm, làng Thuý Lĩnh mở hội xuân tại đình làng vào các ngày mùng 4 mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng âm lịch, trùng với kỳ hội làng Mai Động thờ đức thánh Nguyễn Tam Trinh thời Hai Bà Trưng.

Theo các cụ lão niên trong làng kể lại, thì tục vật cầu ngày xuân của làng Thuý Lĩnh là một trong những nghi lễ phụng thờ đức Linh Lang Đại Vương thành hoàng làng, thể hiện tinh thần thượng võ của quân tướng Đức Linh Lang và cũng là truyền thống chiến thắng giặc ngoại xâm của dân tộc ta trong lịch sử. Tục vật cầu ngày xuân của làng Thuý Lĩnh đầu năm mới cũng là để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình hòa hiếu, xóm làng an vui.

Sới vật cầu mùa xuân của làng Thuý Lĩnh tự xa xưa được mở ngay trước sân đình. Sau này, do quy hoạch đường xá mới, sới vật chuyển sang mé bên phải sân đình. Lễ vật cầu Thuý Lĩnh quy định rất rõ về kích thước quy mô sới vật, về cách thức chuẩn bị sới vật trước khi vào trận đấu. Đời sau cứ chiếu lệ cũ mà theo, dù đứt nối bao nhiêu năm cũng vẫn vậy.

Mở đầu tất cả các cuộc thi đấu vật cầu Thuý Lĩnh bao giờ cũng là trò cướp trái bòng xuất phát từ trò chơi bóng bưởi của của trẻ em các vùng nông thôn Bắc bộ xa xưa. Trò cướp bòng này cũng được coi là nghi thức thờ Thánh nhất thiết của hội xuân làng Thuý Lĩnh. Màn bái Thánh được tiến hành tại trước ban thờ vọng lập ngay trên sới vật. Tuy nhiên màn bái Thánh của Hội vật cầu Thúy Lĩnh có khác với màn bái Thánh của hội vật truyền thống Mai Động. Nếu như màn bái Thánh của hội vật Mai Động chủ yếu là do một lão đô vật biểu diễn các động tác xe đài uyển chuyển, mạnh mẽ thì màn bái Thánh của hội vật cầu Thúy Lĩnh do lớp cầu thủ thiếu niên thi đấu tranh tài cướp trái bòng vô cùng hào hứng, sôi động và mang khí thế tranh đua quyết liệt ngay từ phút ban đầu. Những hồi trống cầm nhịp rầm rộ khiến cả một không gian rộng lớn bên sân đình tràn ngập niềm hứng khởi mở màn ngày hội tươi vui. Trái bòng vàng rực rỡ bay lượn trên bầu trời ban mai lấp lánh ánh bình minh tạo một hình ảnh thật thơ mộng, bay bổng và quyến rũ lòng người.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, hình tượng trái bòng vàng hay là trái cầu đỏ chính là biểu trưng cho hình ảnh của mặt trời, nguồn gốc của năng lượng sự sống của vũ trụ và loài người, nhất là đối với người dân sinh sống tại những đất nước thuộc nền văn minh lúa nước. Đó còn là hình ảnh biểu trưng cho hạnh phúc và sự phồn thịnh, sự sinh sôi nảy nở của muôn loài trên trái đất.

Tuy nhiên, khi vào thi đấu chính thức, sẽ có một quả cầu bằng gỗ sơn đỏ có kích thước to lớn gấp ba gấp tư trái bóng đá như mọi người thường quen thuộc. Đó là trái cầu hằng ngày được bày trang trọng trước ban thờ Thánh trong đại đình mang ra sau màn tế Thánh khai hội vừa được các bô lão trong làng hoàn thành cùng những giai điệu nhạc lễ dân tộc truyền thống.

Tục vật cầu Thuý Lĩnh chia các đội thi đấu theo các lứa tuổi khác nhau: Nhi đồng, thiếu niên, thanh niên, trung niên và cao niên. Mỗi đợt thi đấu gồm 8 cầu thủ, chia làm bốn đội. Mỗi đội gồm hai người, mang đai lưng cùng màu nhau và cùng màu với lá cờ chuẩn cắm ở hố xuất phát của đội đó. Bốn màu là: xanh - đỏ - tím - vàng. Các tuyển thủ cởi trần, mặc quần trắng thắt lưng màu theo màu cờ của đội thi. Ai nấy trông đều vạm vỡ, sức vóc và bừng bừng khí thế.

Mỗi đợt vật cầu được gọi là một phiên. Một phiên thi đấu kéo dài khoảng 1/4 khắc, tức là 30 phút. Nhiều nhất là đến 45 phút. Tiếng trống thúc từng hồi liên tục, giục giã.

Kíp làm phim chia làm hai nhóm với hai quay phim, hai kỹ thuật và hai biên tập viên và một đạo diễn chạy quanh liên tục không có một phút nào được nghỉ ngơi mà có những khoảnh khắc như vẫn trượt khỏi ống kính máy quay.

Nếu như hội vật Mai Động mỗi keo vật vẫn có hai đô vật cùng nhau thi đấu tay không thì hội vật cầu Thúy Lĩnh, mỗi phiên vật bao gồm 8 cầu thủ cùng thi nhau chạy đua, luồn lách, vờn vỡ, tranh cướp trái cầu gỗ đỏ rực thì không khí thêm bội phần rộn rã, quyết liệt. Chưa cần đến cuối phiên đấu, các cầu thủ đều đã lấm lem màu bùn đất suốt từ đầu đến chân. Thật là một cảnh tượng đầy phấn khích.

Lễ vật cầu ở Thúy Lĩnh có hai ngôi trọng tài. Trọng tài là những người có kinh nghiệm thi đấu vật cầu lâu năm và có uy tín trong dân làng bởi sự công minh, trung thực, không thiên vị. Trọng tài cũng rất cần có sức khỏe tốt, có sự dẻo dai và phải hết sức nhanh châ, tinh ý để có thể phát hiện các lỗi sót của cầu thủ và phân định thắng thua rạch rồi, minh bạch, được ban giám khảo và người xem tán đồng nhiệt liệt.

Hội vật cầu Thuý Lĩnh diễn ra mỗi năm chỉ có một kỳ ba ngày. Thế nhưng muốn chiến thắng ở cuộc thi không phải là điều dễ dàng. Ngoài sức khỏe trời phú, mỗi tuyển thủ đều phải có sự rèn luyện thường xuyên hàng ngày cộng thêm những tố chất khác nữa.

Như là sự nhanh nhẹn, mưu mẹo, khéo léo, dẻo dai và biết chớp thời cơ đúng lúc, bất ngờ.

Bên cạnh ban thờ là chỗ ngồi của ban giám khảo cuộc thi gồm các cụ lão niên có uy tín trong làng và thông hiểu lệ tục trò chơi vật cầu cổ truyền. Các thành viên trong ban giám khảo sẽ thay thế nhau đổi phiên đánh trống cầm chịch theo từng phiên thi đấu.

Tiếng trống lúc nào cũng vang vang, mạnh mẽ, thôi thúc. Mỗi khi có một đội tuyển thủ nào đưa được trái cầu về đúng hố cắm cờ của đội mình theo đúng thể thức, không phạm luật câu giờ hay ngoại biên, thì được coi là đạt một giải con. Đại diện của đội đoạt giải sẽ ra trước ban thờ bái Thánh và nhận thẻ điểm màu xanh có ghi trị giá số tiền thưởng ngay trong thẻ.

Nếu đội nào liên tục đạt ba giải con liên tiếp, không đứt quãng, sẽ được nhận một giải cái, thể hiện bằng một thẻ đỏ, có ghi số tiền thưởng ngay trên thẻ. Nếu đoạt nhiều giải con nhưng không liên tục, cũng không thể được nhận giải cái. Điều đó khiến cho các đội thi đấu phải dốc sức với quyết tâm rất lớn. Và đó cũng trở thành yếu tố kích thích sự hứng thú thi đấu cho các tuyển thủ và sự hấp dẫn cao độ với khán giả tham dự. Nếu sau 30 phút thi đấu mà không đội tuyển nào đoạt được giải cái thì trận đấu buộc phải kết thúc để nhường sân bãi cho lớp tuyển thủ mới.

Ngắm những đội cầu thủ phải ra sân khi chưa nhận được giải cái với những gương mặt đỏ bừng tức bực, hối tiếc lại càng thấy không khí cuộc đấu hấp dẫn biết chừng nào.

Người xem hội vật cầu Thúy Lĩnh xúm quanh vòng trong vòng ngoài, tha hồ hò hét vỗ tay cổ vũ đội nhà. Trời tháng Giêng còn giá rét mà họ cởi phăng áo ngoài quàng vai quàng cổ, mặt đỏ bừng, cơ khản đặc. Lắm lúc họ như muốn lao mình vào trận đấu như thể mình cũng là một thành viên đội vật cầu. Nhất là khi có cầu thủ nào trượt chân ngã hay về đúng trái cầu thì khí thế các cổ động viên càng như nổ bùng. Câu tục ngữ "Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tới xem hội" ứng vào cảnh tượng này thật không sai chút nào.

Tám đội trong vòng bán kết được chia làm 2 bảng, mỗi bảng 4 đội, mỗi đội có 2 người chơi chính để thi đấu. Mỗi trận đấu kéo dài 40 phút. Sau khi 2 bảng thi đấu sẽ chọn ra 2 đội có điểm cao nhất ở mỗi bảng để vào thi đấu trận chung kết.

Trận chung kết bao giờ cũng thu hút đông đảo người xem nhất. Tiếng hò hét cổ vũ ầm ầm như muốn át cả những hồi trống cầm nhịp dồn dập vang lừng.

Đội thắng cuộc bất chấp mình mẩy lấm bê bết bùn đất, họ cùng nhau tâng cao trái cầu gỗ đỏ rực trên bầu trời rực rỡ ánh nắng xuân in hình trên những rặng cây xanh tươi. Đó là một khuôn hình đại toàn cảnh thật tráng lệ trong cuốn phim phóng sự của chuyên mục Hà Nội ngàn năm văn hiến.

Tiền thưởng của hội vật cầu mùa xuân Thuý Lĩnh chủ yếu do bà con dân làng và các nhà hảo tâm đóng góp tài trợ. Tiền thưởng tuy không cao song có giá trị động viên tinh thần rất lớn. Đó là vinh dự rất lớn cho đội tuyển đó trong hội thi. Đội tuyển của hai chàng trai này vừa đoạt được một giải cái sau ba phiên thi đấu khá cam go.

Chiều ngày mồng sáu tháng Giêng là ngày kết hội của hội vật truyền thống Mai Động, Hoàng Mai và cũng là ngày kết hội của hội vật cầu Thúy Lĩnh, Lĩnh Nam. Và bà con dân làng hai vùng quê lại hẹn cùng nhau chờ đến dịp hội làng tháng Giêng năm tới trong những trận đấu sôi động và đầy bất ngờ cùng những gương mặt các đội tuyển thủ trẻ trung mới mẻ lớn lên từ chính mảnh đất của làng quê thân thương.

Nội dung bài Podcast đến đây xin được tạm dừng, thân mến chào tạm biệt quý vị!

“Huyền ảo ngôi đền lưu giữ hồn thiêng Phố Hiến”, kính thưa quý vị, trên đây là nhan đề bài Podcast của tác giả Thanh Thảo. Kính mời quý vị cùng lắng nghe.

Bài viết:

Giữa lòng Phố Hiến cổ kính, nơi từng được ví như “tiểu Tràng An” một thuở, có một ngôi đền trầm mặc soi bóng bên hồ Bán Nguyệt - đó là đền Mẫu Hưng Yên.

Hơn bảy thế kỷ trôi qua, ngôi đền không chỉ là chốn linh thiêng thờ Dương Thiên Hậu - vị thần bảo hộ cho cư dân vùng này, mà còn là biểu tượng cho văn hóa tâm linh của người Việt. Mỗi dịp xuân về, từng dòng người lại tấp nập tìm đến, mang theo những mong ước, những lời nguyện cầu gửi vào làn khói trầm vấn vít, như một cách kết nối với cội nguồn và gửi gắm niềm tin vào tương lai. Đền Mẫu không chỉ là một di tích lịch sử, mà còn là nơi lắng đọng những giá trị tinh thần qua bao thế hệ, là chứng nhân cho sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và thần linh.

Hồn dân tộc trong mái đền thiêng

Mùa xuân về trên Phố Hiến. Sáng sớm, sương vẫn còn vương nhẹ trên những mái ngói rêu phong của đền Mẫu. Hơi thở của mùa xuân len lỏi qua từng khóm cây, đang vươn mình đâm chồi nảy lộc ven mặt hồ bán nguyệt, nơi bóng đền soi xuống làn nước yên ả. Hưng Yên bước vào những ngày đầu năm trong tiết trời se lạnh nhưng lòng người lại rộn ràng với những mong ước, khát vọng mới.

Con đường dẫn vào đền Mẫu hôm nay đông hơn thường lệ. Những tà áo dài thướt tha xen lẫn áo ấm mùa đông, tay ai cũng nâng niu những bó hoa, lễ vật gói ghém lòng thành. Những bậc cao niên thong thả đi từng bước, miệng khẽ ngân nga câu khấn. Các đôi vợ chồng trẻ dắt theo con nhỏ, vừa hướng dẫn con cách vái lạy, vừa dạy con đạo lý uống nước nhớ nguồn. Không khí vừa trang nghiêm, vừa ấm áp, quyện trong hương trầm ngan ngát.

Đền Mẫu mê hoặc lòng người bởi vẻ cổ kính và huyền bí

Đền Mẫu Hưng Yên, còn gọi là Hoa Dương Linh Từ, là nơi thờ Dương Quý Phi - vợ của vua Tống Đế Bính. Chuyện kể rằng, khi nhà Tống sụp đổ, bà cùng đoàn người chạy loạn đến Phố Hiến, rồi hóa Thánh tại đây. Người dân thương kính, lập đền thờ, phong bà là Dương Thiên Hậu, phù hộ độ trì cho bách tính. Từ đó, đền trở thành một trong những địa điểm linh thiêng bậc nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Những hoa văn chạm trổ trên cột gỗ, những bức hoành phi, câu đối đỏ thắm vẫn mang dấu ấn của thời gian. Trải qua bao thăng trầm, đền Mẫu vẫn đứng đó, trầm mặc mà bao dung, lắng nghe mọi ước nguyện của người đời.

Lễ hội lớn nhất của đền diễn ra vào tháng ba âm lịch, nhưng ngay từ đầu năm, người dân đã tìm về để cầu tài, cầu lộc, cầu bình an. Người buôn bán mong một năm phát đạt, người nông dân cầu cho mưa thuận gió hòa, người trẻ cầu duyên, người già mong sức khỏe dồi dào. Lòng tin ấy như một sợi dây vô hình kết nối bao thế hệ, để mỗi dịp đầu xuân, người ta lại tìm về nương tựa nơi cửa đền.

Tục gieo quẻ đầu năm tại đền Mẫu

Trong những nghi thức tâm linh quan trọng khi ghé thăm đền Mẫu Hưng Yên, tục gieo quẻ đầu năm là một nét đẹp văn hóa được nhiều người thực hiện với lòng thành kính. Sau khi dâng hương, cầu nguyện trước ban thờ, nhiều người đi lễ thường đến khu vực xin gieo quẻ, nơi có những ống thẻ nhỏ chứa đựng lời tiên tri về vận trình trong năm mới.

Nghi thức gieo quẻ diễn ra trong không gian tĩnh lặng, mỗi người cầm lấy ống quẻ, chắp tay khấn nguyện rồi nhẹ nhàng lắc cho đến khi một thẻ rơi ra. Trên mỗi thẻ có khắc một con số, tương ứng với những lời sấm truyền được ghi chép cẩn thận trong sách quẻ của đền. Các vị sư hoặc thủ nhang trong đền sẽ giúp giải nghĩa từng lời quẻ, đưa ra những lời chỉ dẫn về công danh, sự nghiệp, tình duyên hay sức khỏe.

Nhiều người tin rằng, gieo quẻ không chỉ để biết trước điều gì sẽ đến, mà còn để hiểu được những điều cần chú trọng, những bài học mà “số mệnh” muốn gửi gắm. Một quẻ tốt sẽ mang lại niềm vui, sự vững tin; hoặc nếu như gặp phải một quẻ xấu lại giúp người ta biết cách cẩn trọng, tu tâm dưỡng tính, mong ước sẽ bình an, hóa giải điều không hay.

Tục lệ gieo quẻ khi đến thăm viếng đền Mẫu lâu nay đã trở thành một nét đẹp không thể thiếu trong văn hóa đi lễ đầu năm của người dân Hưng Yên nói riêng và cả nước nói chung. Với mỗi quẻ gieo, lòng người nhẹ đi một nỗi lo, thêm một niềm tin vững vàng để bước vào năm mới với sự an yên và thanh thản.

Hương xuân còn mãi

Trời đã gần trưa, nắng lên dịu nhẹ, trải một lớp óng vàng lên sân đền. Tiếng chuông ngân vang giữa không gian thanh tịnh. Dòng người vẫn tiếp tục ra vào, ai cũng mang theo một niềm tin, một mong ước.

Trên tay một bà cụ là bó hương còn ấm, bà chậm rãi bước ra cổng đền, nở một nụ cười hiền hậu. Khi được hỏi cầu gì đầu năm, bà khẽ đáp: Cầu cho con cháu bình an, đất nước yên vui / Chỉ vậy thôi mà ai ai cũng hạnh phúc. Hay “Mùa xuân rồi sẽ qua, nhưng lòng thành vẫn còn mãi”.

Giữa dòng chảy bất tận của thời gian, đền Mẫu vẫn lặng lẽ đứng đó, soi bóng xuống mặt hồ bán nguyệt, đón bao thế hệ tìm về với lòng thành kính. Người ta đến đây để cầu may mắn, để xin một quẻ đầu năm, nhưng hơn hết, để lắng lại giữa những ồn ào của cuộc sống, tìm về cội nguồn và vun đắp niềm tin vào những điều tốt đẹp. Mùa xuân rồi sẽ qua, nhang trầm rồi sẽ tàn, nhưng những ước nguyện gửi gắm nơi mái đền thiêng sẽ theo người đi suốt cả chặng đường phía trước - như một lời nhắc nhở về lòng thành, về niềm tin và về sự an yên trong tâm hồn.

Và đúng vậy, đền Mẫu - Hưng Yên không chỉ là nơi để thăm quan, viếng vọng, mà còn là nơi để mỗi người tìm thấy sự an yên, sâu lắng trong tâm hồn. Để rồi khi rời đi, ai cũng mang theo một chút hương xuân, một chút niềm tin, và một lời hẹn sẽ quay trở lại vào mùa xuân năm sau./.

Kính thưa quý vị, bài Podcast đến đây xin được tạm dừng, thân mến chào tạm biệt quý vị!