'Tự ta giải phóng cho ta' - từ mùa Thu 1945 đến khát vọng vươn mình

81 năm sau Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, những giá trị của mùa Thu năm 1945 vẫn mang ý nghĩa sâu sắc đối với hành trình phát triển đất nước.

Trả lời phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Hà Minh Hồng - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Hồ Chí Minh, nguyên Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh về tầm vóc đặc biệt của Cách mạng Tháng Tám trong lịch sử dân tộc, khi Cuộc cách mạng đã làm đảo lộn toàn bộ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân đế quốc ở khu vực của châu Á - Thái Bình Dương, xây dựng nền dân chủ cộng hòamà “tự ta giải phóng cho ta”.

Cách mạng Tháng Tám mở ra thời kỳ phát triển mới

- Nếu nhìn từ khoảng cách 81 năm, theo ông, điều gì làm nên tầm vóc đặc biệt của Cách mạng Tháng Tám trong lịch sử dân tộc Việt Nam?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Nói đến tầm vóc của cuộc cách mạng thì phải so sánh lịch sử các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc của nhân loại.

Theo tôi, trên thế giới có ba cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Đầu tiên là Cách mạng năm 1776 của Hoa Kỳ;tiếp đó là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Xô Viết, còn gọi là cách Cách mạng Tháng Mười.Cách mạng Tháng Tám năm 1945ở Việt Nam - chính là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thứ batrong lịch sử.

Ba cuộc cách mạng giải phóng dân tộc trên, không cuộc cách mạng nào giống cuộc cách mạng nào. Trong đó, Cách mạng Tháng Tám không chỉ lật đổ chế độ phong kiến nghìn năm, lật đổ ách cai trị thực dân đế quốc ngoại bang gần thế kỷ, mà là cuộc cách mạng để làm cuộc cách mạng xã hội, mở racon đường phát triểnmới.

Về đặc trưng, đây là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản ra đời mới 15 năm, không giống như các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc khác trên thế giới. Cách mạng Tháng Tám đã làm đảo lộn toàn bộ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân đế quốc khu vực của châu Á - Thái Bình Dương, xây dựng lênnền dân chủ cộng hòamà tự ta giải phóng cho ta.

Nền cộng hòa đóđã giúp chúng ta mở ra một thời kỳ phát triển mới, kéo dài từ đó cho tới ngày nay. Đó chính tầm vóc của Cách mạng Tháng Tám.

-Một trong những bài học lớn của Cách mạng Tháng Tám là nghệ thuật nhận diện và chớp thời cơ. Theo ông, điều gì giúp Đảng và nhân dân ta năm 1945 biến thời cơ lịch sử thành thắng lợi chỉ trong một thời gian rất ngắn?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Thời cơ là một khái niệm chỉ sự nhận diện, nhưng sự nhận diện đó chủ quan. Nói cách khác, một số những yếu tố của thời cơ đến chung cho tất cả các quốc gia chứ không riêng gì Việt Nam.Nhưng vì sao Đảng Cộng sản Đông Dương lúc đólà Đảng duy nhất nhận thấy thời cơ để quyết định phát động toàn dân đứng lên tổng khởi nghĩa.

Theo tôi có 2 vấn đề quyết định:

Một là: Đảng Cộng sản Đông Dương đãnắm bắt thời cơ và bám sát được thực tiễn.Bám sát thể hiện ở chỗ, dù tronggiai đoạn đất nước bị chia ba, nhưng nơi nào chúng ta cũng có cơ sở Đảng, có chi bộ, có đảng viên, có những người yêu nước và đi theo con đường của người cộng sản.

Hai là: Chúng ta có một Đảng tin vàotấm lòng yêu nước của các tầng lớp quần chúng nhân dân, nhất là tầng lớp lao khổ như công nhân, nông dân, hay cảlực lượng trí thức. Từ sự tin cậy ấyđã tạo điều kiện để ngọn cờ cách mạng mà người cộng sản, Đảng Cộng sản lúc phất lênnhận được sự hưởng ứng đông đảo.

Có 2 yếu tố thôi, nhưng rất quan trọng, mang tính chất chủ quan, là bí quyết, nhân tố căn bản nhất đểcó phát động cuộc cách mạng.

Thời điểm đó, dù cũng nhận thấy thời cơ, nhiều đảng cộng sản cũng đấu tranh giải phóng dân tộc, nhưng không có quá trình chuẩn bị từtrước. Trong khi, suốt 15 năm ra đời, ĐảngCộng sản Đông Dươngđãbám sát phong trào thực tiễn của cách mạng quần chúng, biến thời cơ lịch sử thành thắng lợi.

-Nếu nhìn riêng từ Sài Gòn – Nam Bộ trong những ngày Cách mạng Tháng Tám, theo ông, đâu là những nét đặc biệt trong quá trình giành chính quyền ở vùng đất này?

PGS.TS Hà Minh Hồng:5 năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã diễn ra cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ. Đó là cuộc khởi nghĩa trên toàn xứ lần đầu tiên ở Đông Dương.

Khi Khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại, thực dân Pháp đã triển khai một cuộc đàn áp quy mô và nhân cơ hội xử bắn nhiều cán bộ, chiến sĩ kiên trung của Đảng, gây những tổn thất nặng nề trên toàn xứ. Chính vì tổn thất như vậy, nên Nam Kỳ trong giai đoạn đón thời cơ,đã không có những thuận lợi giống như Bắc Bộ hoặc Trung Bộ.

Bối cảnh đó đặt ra cho Nam Kỳ phảixây dựng mộtlực lượngkiểu mới, mà Đảng Cộng sản Đông Dương đã chủ trương từ trước.VàSài Gòn cùng với Nam Kỳ đãxây dựng được lực lượng Thanh niên Tiền phong.

Như đánh giá của Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Trần Văn Giàu (nguyên Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ), lực lượng Thanh niên Tiền phong đã đem lại sức mạnh Phù Đổng cho cách mạng ở Nam Kỳ và cho Sài Gòn khi đó. Một lực lượngchính trị rất mới, đông đảo và mạnh mẽ không kém gì Việt Minh ở Bắc Bộ, Trung Bộ.

Nhờ đó, Xứ ủy Nam Kỳ đã có thực lực để phát động khởi nghĩagiành chính quyền, hoà chungvào thắng lợi hoàn toàn của Tổng khởi nghĩa toàn quốc. Góp vào thắng lợi chung15 ngày, lật đổ toàn bộ chính quyền thực dân, đế quốc, phong kiến, phát xít, tay sai và dựng lên nền cộng hòa trên toàn bộ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa,để Nam Bộ về cùng với cả nước, cùng với Tổ quốc.

“Tự ta giải phóng cho ta”

-Năm 1945, khát vọng lớn nhất của dân tộc là giành độc lập. Hôm nay, đất nước hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và trở thành nước phát triển trong tương lai. Theo ông, có thể nhìn thấy sự tiếp nối nào giữa hai khát vọng ấy?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, những ngày đầu tiên của mùa Thu độc lập 2/9, chúng ta đã đượcnghe trong lời chúc của Bác Hồ nhân ngày khai giảng năm họcmới, về một khát vọng mới, sánh vai với cường quốcnăm châu. Khát vọng một Việt Nam độc lập, một Việt Nam sánh vai cùng cường quốc năm châu luôn song hành với nhausuốt 81 năm qua và mãi mãi về sau. Nên nhớ, độc lập tự do là một khát vọng đến tận bây giờ và mãi mãi về sau chúng ta phải gìn giữ.

Khát vọng sánh vai thể hiện rõ ràng hơn khi chúng ta bước vào công cuộc đổi mới. Trong kỷ nguyên ngày nay, chúng ta hình dung ra hình ảnh vươn mình của Thánh Gióng chống giặc Ân.Tôi tin tưởng chắc chắn, Việt Nam sẽ trở thành đất nước phát triển, có thu nhập cao, giàu mạnh, dân chủ, văn minh, hiện đại.

-Theo ông, thế hệ trẻ hôm nay nên tiếp cận Cách mạng Tháng Tám và ngày Quốc khánh 2/9 như thế nào để lịch sử không chỉ là ký ức, mà còn trở thành động lực cho tương lai?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Thế hệ trẻ đang có điều kiện thuận lợi để tiếp cận lịch sử. Cần nhận thức đúng tầm vóc thời đại, ý nghĩa lịch sử to lớn của  Cách mạng Tháng Tám với cáccuộc cách mạng như tôi phân tích ở trên. Nhìn được tầm vóc để tự hào chính đáng, khôngkiêu ngạo, để tự giải thích được thắng lợi của chúng ta.

Hiểu như ngôn ngữ ngày nay,sự kiện lịch sử cũng cần gắn với các từ khóa. Vậy chọn “từ khóa” nào cho Cách mạng Tháng Tám?

Từ khoá đó là "tự ta giải phóng cho ta" -để rồi chúng ta sẽtự làm giàu, tự phát triển và vươn mình, chứ không chờ đợi ai cả. Mỗi người trẻ phảibiết "tự ta":học tập, cố gắng, phát triển vàtự hào một cách chính đáng.

Theo tôi, sự tự hào của lớp trẻ sẽtạo sức mạnh tinh thần to lớn cho đất nước. Nuôi dưỡngsức mạnh tinh thần đó trongmỗi con người,chúng ta sẽcộng hưởng đểtrởthành sức mạnh của toàn dân tộc.

Xin cảm ơn ông.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học "50 năm Thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức mới đây, PGS.TS Hà Minh Hồng cho rằng, việc thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh không phải là quyết định xuất hiện sau ngày đất nước thống nhất, mà là kết tinh của một nguyện vọng đã được hình thành từ năm 1946.

Thời điểm đó, Báo Cứu quốc đã đăng tải bài viết trong đó miêu tả việc 57 đại biểu Nam bộ tán thành đề nghị xin Quốc hội và Chính phủ đổi tên thành phố Sài Gòn sang tên TP. Hồ Chí Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của người dân Nam bộ. Và cũng để ghi nhớ công lao của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người chiến sĩ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc, vị lãnh tụ thiên tài của cách mạng Việt Nam.